Η ομιλία μου στην παρουσίαση του βιβλίου, σε εκδήλωση του Πολιτιστικού Απεραθίτικου Συλλόγου, στο Πολιτιστικό Κέντρο Απεράθου, στις 2 Αυγούστου 2026.
Είμαστε εδώ για να παρουσιάσουμε ένα βιβλίο που δεν έπρεπε να έχει εκδοθεί, δεν έπρεπε να έχει γραφτεί, ούτε καν σαν μία ιστορία επιστημονικής φαντασίας.
Σε κανονικές συνθήκες λειτουργίας της κοινωνίας μας και της δημοκρατίας μας, η απόφαση ονοματοδοσίας του ΓΕΛ Νάξου σε Μανώλης Γλέζος θα ήταν μία απλή είδηση στα τοπικά και εθνικά μέσα μαζικής ενημέρωσης: το ΓΕΛ Νάξου απέκτησε την προσωνυμία Μανώλης Γλέζος. Τόσο λιτά. Ίσως κάποια ΜΜΕ να πρόσθεταν μερικές λεπτομέρειες, όπως κατόπιν απόφασης του σχολικού συμβουλίου και χωρίς καμιά αναφορά στον Λυκειάρχη.
Βέβαια η απόδοση της προσωνυμίας θα ήταν μία ευκαιρία, λίγους μήνες μετά το θάνατο του Μανώλη, να αναφερθούν σε αυτόν με άρθρα και αναλύσεις για την πολυσχιδή προσωπικότητά του πολύπλευρό έργο του, τη σχέση του με τη Νάξο ως σημείο αναφοράς. Θα παρουσίαζαν το Μανώλη ως συγγραφέα πολλών βιβλίων, επίτιμο διδάκτορα πολλών πανεπιστημίων, ως τον άνθρωπο που αγωνίστηκε να αποκτήσουν γυμνάσια και βιβλιοθήκες τα μικρά νησιά των Κυκλάδων, ως τον άνθρωπο που συμμετείχε σε μαθητικές επετειακές εκδηλώσεις διαμορφώνοντας τη δημοκρατική και εθνική συνείδηση χιλιάδων μαθητών, τον άνθρωπο που συντηρούσε ζωντανή την ιστορική μνήμη των εγκλημάτων των ναζί σε δεκάδες μαρτυρικούς τόπους, αξιώνοντας μέχρι το τέλος της ζωής του τις γερμανικές επανορθώσεις.
Κανένα ΜΜΕ δεν θα το απασχολούσε η πατρότητα της έμπνευσης της πρότασης. Ο σεμνός εμπνευστής δεν θα έγραφε ούτε βιβλίο, ούτε ένα άρθρο που θα εξιστορούσε την πορεία της πρότασης ως την τελική έγκριση.
Αυτά όμως όλα θα μπορούσαν να συμβαίνουν κάπου αλλού, όχι στο νησί της Νάξου. Το αυτονόητο στη Νάξο δεν είναι κατανοητό.
Μπορεί να ήταν νωπές ακόμη οι βαρυσήμαντες δηλώσεις της Ελληνικής πολιτειακής και πολιτικής ηγεσίας για τον Μανώλη, στο φευγιό του, αλλά οι πολιτικοί των τοπικών αρχών δεν τις συμμεριζόταν, με συνέπεια να μην αναγνωρίζουν στο πρόσωπο του αυτό που πανελλαδικά και παγκόσμια ήταν αποδεκτό.
Η τοπική δράση του Μανώλη για το περιβάλλον, το νερό, την άμεση δημοκρατία, ήταν ανεπιθύμητη από τη δημοτική αρχή της Νάξου. Το ίδιο και η πανελλαδική δράση της εθνικής αντίστασης της ειρήνης, της διεύρυνσης της δημοκρατίας.
Η τοπική κατάσταση έδειχνε ότι η ονοματοδοσία προϋπόθετε ένα αγώνα σαν αυτούς που έδινε στη ζωή του ο Μανώλης.
Πέραν των δημοτικών αρχών υπήρχαν και άλλες απόψεις διαφορετικές, αλλά σε μία λογική βάση. Αν γίνει η υπόθεση ότι ο Μανώλης θα μπορούσε να συμμετάσχει στη διαδικασία της ονοματοδοσίας, δεν θα δεχόταν μόνο ευχάριστα τις αντίθετες απόψεις αλλά θα παρότρυνε τους συμμετέχοντες να τις αναπτύξουν. Θα ανέλυε τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα κάθε άποψης και θα ζητούσε να τηρηθούν οι δημοκρατικές διαδικασίες του οργάνου που θα αποφασίσει.
Από την άλλη αν ρίξουμε μια ματιά γύρω μας, προς τα κάτω, θα δούμε ότι η ονοματοδοσίες ήταν μία προσφιλής πρακτική του Μανώλη, η βιβλιοθήκη Νίκου Γλέζου, το γεωλογικό μουσείο Πέτρου Πρωτοπαπαδάκη, το λαογραφικό Γιάννη Κατεινά, η αρχαιολογική συλλογή Μιχάλη Μπαρδάνη.
Με την ονοματοδοσία ο Μανώλης επιδίωκε το όνομα να μεταφέρει στη συλλογική μνήμη των επόμενων γενεών την ιστορία των προσώπων της αξίες της αρετές τους. Χαρακτηριστικό ζωντανό παράδειγμα η βιβλιοθήκη, η ταύτιση της με το όνομα και τη δράση του Νίκου Γλέζου.
Εδώ όμως κάποιος άλλος κάποιοι άλλοι έπρεπε να πάρουν την πρωτοβουλία για την ονοματοδοσία του ΓΕΛ.
Σίγουρα αν το είχε κάνει ο Μανώλης θα είχε δώσει άλλο όνομα, όπως δεν είχε αποδεχθεί και την πρόταση του 2006. Κάποιος έπρεπε να έχει την ριζοσπαστική ιδέα να ονομαστεί το ΓΕΛ Νάξου σε Μανώλης Γλέζος. Είχε την τύχη να είναι ο Ματθαίος αυτός και να είναι οι καθηγητές που είναι εδώ που θα αποφάσιζαν.
Ο Ματθαίος βρέθηκε στη θέση του λυκειάρχη που του έδινε τη δυνατότητα να κινήσει τη διαδικασία ονοματοδοσίας σύμφωνα με το νέο νόμο. Διαισθανόταν τη συγκυρία αλλά προέβλεπε και τις δυσκολίες, για αυτό ήθελε να υλοποιηθεί μέσα στη διάρκεια της θητείας του, δηλαδή μέσα σε λίγους μήνες.
Ο Ματθαίος ένιωσε ξαφνικά να σηκώνει ένα τεράστιο βάρος ευθύνης, ένιωθε να βαστά το Μανώλη στους ώμους του. Μια ευθύνη απέναντι στους Απεραθίτες και την ευρύτερη κοινωνία που τιμούσε τον Μανώλη, πολιτικούς λογοτέχνες επιστήμονες αυτοδιοικητικούς. Ένιωθε ότι έπρεπε να απολογηθεί κάποτε δημόσια σε όλους εμάς. Έζησα την αγωνία του στη Χώρα από κοντά, την άνοιξη και το καλοκαίρι του 2020.
Ο Ματθαίος σχεδίασε τάχιστα τις απαιτούμενες ενέργειες μεθοδικά. Έλαβε υποστηρικτές δηλώσεις σημαντικών παραγόντων όλου του κοινωνικού φάσματος της Νάξου και των Κυκλάδων. Έθεσε το θέμα στο σχολικό συμβούλιο και έλαβε θετική απόφαση με ευρεία πλειοψηφία, αλλά και με μειοψηφούσες σεβαστές απόψεις.
Απέναντι στην πρόταση ονοματοδοσίας, απέναντι στον ίδιο τον Μανώλη είχε διαμορφωθεί ένα δημοτικό μέτωπο ακροφοβικών, μικρόψυχων αντιλήψεων, αδυναμίας κατανόησης της οικουμενικότητα του Μανώλη, που οδήγησε στην αρνητική απόφαση του δημοτικού συμβουλίου.
Η απόφαση του δήμου Νάξου γνωστή πλέον στο πανελλήνιο κατακρινόταν καθημερινά από δημοσιογράφους και πολιτικούς.
Ο Ματθαίος καθηγητής πλέον στην Αθήνα δεν καταθέτει τα όπλα, αλλά αναβαθμίζει στη σκέψη του το θέμα της ονοματοδοσίας σε κατεξοχήν πολιτικό ζήτημα. Εξαρχής γνώριζε την πολιτική σημασία του θέματος αλλά δεν επιθυμούσε την εμπλοκή πολιτικών ή κομματικών προσώπων.
Γνώριζε ότι όσο κι αν ο Μανώλης ήθελε να αυτοπροσδιορίζεται ως Απεραθίτης, ως Ναξιώτης, στην πραγματικότητα ήταν παγκόσμιος για πράξεις οικουμενικές που έκριναν το ρου της ιστορίας στις κρισιμότερες στιγμές της.
Ο Ματθαίος συγκρότησε στη σκέψη του την πολιτική διάσταση του θέματος και σχεδίασε άμεσα της κινήσεις του. Στέλνει επιστολή στον πρωθυπουργό και οργανώνει μια διακομματική ερώτηση στη βουλή, ξεκινώντας από τους βουλευτές της αριστεράς τον Νίκο Φίλη, τον Νίκο Συρμαλένιο και καλύπτοντας όλο το δημοκρατικό χώρο αντιπολιτευτικό ως κυβερνητικό, φθάνοντας ως την Ντόρα Μπακογιάννη.
Συγχρόνως δημοσιοποιούνται τα 700 ονόματα Ναξίων της πρωτοβουλίας Λεβογιάννη, Φραγκουλόπουλου, Αντώνη Φραγκίσκου που στηρίζουν την ονοματοδοσία.
Ήταν μια ερώτηση που δεν έπρεπε να συζητηθεί στο κοινοβούλιο, που θα ήταν ντροπή ακόμα και η αυτονόητη απάντηση της αποδοχής της ονοματοδοσίας από την υπουργό παιδείας. Η άμεση θετική απόφαση της υπουργού παιδείας έφερε το αίσιο τέλος ενός αγώνα που εμπνεύστηκε, σχεδίασε και εν πολλοίς υλοποίησε με τη βοήθεια πολλών ο Ματθαίος Χατζηπέτρος.
Νομίζω ότι το βιβλίο πέραν του προσωπικού ύφους και του γλαφυρού λόγου, παραθέτει αντικειμενικά όλα τα ντοκουμέντα που αφορούν την έκβαση της ονοματοδοσίας, δίνοντας τη δυνατότητα σε κάθε ερευνητή να κρίνει τη στάση όλων των εμπλεκόμενων.
Προσωπικά επειδή έζησα αρκετά από τα γεγονότα, αλλά κυρίως μέσα από την τεκμηρίωση που παρέχει το βιβλίο, είμαι πεπεισμένος για την καθοριστική συμβολή του Ματθαίου, από την αρχή ως το τέλος.
Και επιμένω σε αυτό γιατί δεν συμφωνώ με την εκτίμηση του συλλόγου μνήμης και δράσης Μανώλης Γλέζου, που διαβάστηκε προηγουμένως και υποβαθμίζει αυθαίρετα τη συμβολή του Ματθαίου.
Στον Ματθαίο οφείλουμε όλοι ένα πολύ μεγάλο ευχαριστώ, τόσο μεγάλο όσο το μεγάλο βάρος της μνήμης του Μανώλη.
Σας ευχαριστώ.
